Op zoek naar de voetstappen van

Vincent van Gogh

in zijn Nuenense periode

WINDMOLENS / LANDKAARTEN / LANDSCHAP MET ZONSONDERGANG / HERFSTLAANTJE / PASTORIE MET TUIN

DEEL 3/6

DEEL-1 DEEL-2 DEEL-3 DEEL-4 DEEL-5 DEEL-6
           

 

 

WINDMOLENS

 

Mijn onderzoek naar de bestaande windmolens in de omgeving van Nuenen omstreeks 1885, geeft enig inzicht in de modellen en molentypes in Vincents werken.

De slanke stenen grondmolen in het open veld niet ver buiten Nuenen c.a., is mijns inziens de molen gelegen op Stokland te Breugel.

Aan de weg van Breugel naar Lieshout heeft men aan de linkerkant een gezicht op de oostzijde van de St. Genovevakerk, werk JH 761.

Aan de rechterkant van de kerk stond wat verderop in het veld de Stoklandmolen tussen het gewas, werken JH 913 en JH 915. Tussen de kerk (links) en de molen (rechts) stond aan de wegzijde een langgevelboerderij, werk JH 802. Dit zijn allen werkjes die ik nergens beter kan plaatsen als in het looppatroon van Vincent te Breugel in de zomer van 1885. Vincent had iets met Breugel. Misschien was het de naam van Pieter Brueghel die hem inspireerde. Voor mij staat vast dat hij van de gemeente Son en Breugel, het Breugelse deel vaker heeft bezocht, om welke reden dan ook. De schilderachtige plekjes die hij zocht lagen hier dicht bij elkaar. De boerenbevolking met hun arbeid en hun behuizing. De eeuwige rogge met de molen daar midden in. Een oude kerk met een grote geschiedenis in een klein dorp.

 

 

LANDKAARTEN

Door een publikatie over van Gogh in "het Gruun Buukske", uitgegeven door de Heemkundekring Eindhoven, ben ik in contact gekomen met Jack van Hoek. Deze is al circa 40 jaar bezig, het wel en wee van Vincent te bestuderen. Hij vond mijn werkmethode en bevindingen nog niet zo gek en heeft me enkele goede tips gegeven. Ook adviseerde hij mij het boek van Jan Hulsker " van Gogh en zijn weg" aan te schaffen, maar dat is me te kostbaar. De bibliotheek bracht uitkomst en ik kon zes weken lang de van Goghwerken en de teksten van Hulsker bestuderen. In dit boek heeft Hulsker de Nuenense periode goed apart gehouden waardoor die bewuste twee jaren duidelijk los staan van de rest. Alle bekende krabbels, schetsen, studies en werken waar Vincent 'op sjouwde' zoals hij zelf schreef, zijn afgebeeld. Het werd ook duidelijk dat een of twee overzichtelijke plattegronden onvoldoende zouden zijn alle wegen en paden die Vincent mogelijk en sommige zeker belopen moet hebben om de voor hem bijzondere plekken te vinden. Daartoe heb ik deze omgevingskaartjes gemaakt. De illustraties in het boek van Hulsker hebben een nummer, die nummering heb ik zoveel mogelijk aangehouden en aangeduid met JH xxx. In kaartje 1 hebben alleen de populierenlaan, de St. Genoveva kerk en de Stoklandmolen een nummer. De kleine tekeningetjes zonder nummer hebben mogelijk gediend als aanvulling of als achtergrond in van Gogh's werken. De bebouwing van de dorpen en gehuchten is aangegeven in zwarte blokjes. Daar waar drie of meer blokjes zijn weergegeven, zijn de plaatsen die van Gogh naar mijn mening zeker heeft bezocht en dus zijn voetstappen heeft gezet.

De lange en niet onderbroken wegen op deze kaartjes, leiden naar bekende en minder bekende studie-uithoeken. Zo is er niets herkenbaars te vinden van Nederwetten en Hooidonk in de werken van Vincent. Toch denk ik dat de tekening "Rietdaken" JH 474, de drukke bebouwing aan de Nederwettense straat weergeeft, de boerenschuren aan de achterzijde. Dit is gevoelsmatig want aantonen kan ik niets. De kerk van Gerwen is wel duidelijk waarneembaar, zie JH 435. Ook deze kerk heeft een lange voorgeschiedenis. Vincent was door wie dan ook goed geïnformeerd en drukte dat op zijn manier uit.

De woning die vermoedelijk werd bewoond door de Familie De Groot-Van Rooy, heb ik gemakshalve als JH 777 vermeld. In dit enkele malen verbouwde pand, woont nu een loodgieter d.w.z. dat zei de man van het Van Gogh documentatiecentrum te Nuenen tegen mij. Nou loodgieter….? zei de man in kwestie met een brede grijns; hij is namelijk schroothandelaar. Op de vraag of ik een paar foto's van het huis mocht maken, was het antwoord: 'Ja hoor dat kan er wel bij, half Japan heeft hier al gefotografeerd'.

Huis van fam. De Groot-, Van Rooy, 1995 foto cv

Dat het voormalige huis van de Familie De Groot-Van Rooy "De Hut" zou kunnen zijn is best mogelijk. Hiervan bestaan verschillende schilderijen in olieverf. Het gaat dan wel over één en hetzelfde boerenhuis gezien de toen al zeldzame bestaansvorm. Ik heb JH 777 aangehouden maar had ook kunnen kiezen voor JH 805.

 

LANDSCHAP MET ZONSONDERGANG JH 762 en datail...

...kruisen en stapels turf...

Het "Landschap met zonsondergang" JH 762 met op de voorgrond een sloot met een kerkhofje in aanleg daar achter, moet volgens mij aan de Broekdijk gesitueerd worden. Dit is het nu nog bestaande protestantse kerkhof met stenen afrasterpilaren. De enkele aangegeven kruisen geven de vrijheden van de kunstenaar weer om te laten zien wat hij wilde zien. Het huis aan de westzijde van de begraafplaats verstoort een juist beeld, geografisch klopt het helemaal.

Nog vreemder en onzekerder wordt dit schilderijtje aan de Broekdijk, omdat pas op 28 februari 1885 het verzoek aan de gemeente Nuenen werd gedaan om op deze plaats een eigen kerkhof voor de Reformatorische Gemeente, te mogen aanleggen. De grond was niet van de gemeente Nuenen maar van de protestantse instantie zelf. Deze informatie ontving ik van de Gemeente Nuenen, met een verwijzing naar Nico Nagtegaal (info NN), die goed op de hoogte is van de geschiedenis van deze begraafplaats. Dit kerkhof is een geschenk van de familie Begemann aan de Reformatorische Gemeente met als eis dat de overleden ouders Begemann (V 1876 en 1877) als eerste daar begraven zouden worden, d.w.z. overgebracht van de algemene begraafplaats naar dit eigen kerkhof (info NN). In maart 1885 was vader van Gogh ter aarde besteld op de algemene begraafplaats dicht bij het R.K. kerkhof dat in die tijd geruimd werd.

Vincent had het erg moeilijk met het plotseling overlijden van zijn vader en vermoedelijk ook met dit kerkhof als laatste rustplaats. Het is niet denkbeeldig dat Vincent goed op de hoogte was met de plannen voor een nieuw kerkhof. Hij kende waarschijnlijk de lokatie, de werktekening, de werkzaamheden, de grondophoging, de omheining en de aanvangsfase.

Huidige kerkhof aan de Broekdijk te Nuenen, 1994 foto cv.

In 1887 was het kerkhof klaar, maar de overbrenging van de Begemanns moest nog een tijd op zich laten wachten. Om de herbegraving te kunnen verrichten, kwam zeer veel kijken. Allerlei instanties moesten hun goedkeuring hieraan verlenen. Zo mochten de stoffelijke resten niet overdag worden vervoerd. Dat is gebeurd in de nacht van 1 op 2 december 1890 na 24.00 uur, onder toeziend oog van enige functionarissen en ambtenaren (info NN). In brief 441 aan Theo begin juni 1885 schrijft Vincent sentimenteel over het boerenkerkhof en over leven en dood. Een nieuw kerkhof voor de "niet boeren" maar wel in het boerenland kon moeilijk aan zijn geest voorbij zijn gegaan. Ik zie het schilderijtje JH 762 dan ook als een gevoelsuitdrukking van Vincent. De ondergaande zon in de verte, op de voorgrond een sloot met daarachter een heg met hoge kruisen alleen bedoeld als kerkhofaanduiding meer niet. Iets weergeven wat er niet was maar wel stond te gebeuren, komt in Vincents werken meer voor, denk maar aan de windmolen "De Roosdonk", of het weergeven van wat reeds was verdwenen, zoals de oude toren te Nuenen.

De molen "De Roosdonk", meer naar het oosten en niet ver van dit kerkhof, heb ik op het kaartje nr.2 als niet af "½" weergegeven. Heeft Van Gogh deze molen ooit kant en klaar gezien? Wel heeft hij die molen vanuit de weefruimte van wever Dekkers schuin tegenover de molen gesignaleerd, vermoedelijk als een in aanbouw zijnd project. Voordat de metselwerkzaamheden van de romp waren voltooid, is de molen namelijk ingestort. Het staat vermeld als 'een ongeluk waarbij een dode is gevallen'. Waarschijnlijk is "De Roosdonk" molen herbouwd en gereedgekomen in 1886. Merkwaardig vind ik de 100 jarige bestaansviering van die molen in 1984 )4. Een feestje is nooit weg of het nu om de eerste of de laatste steen gaat, maar vreemd is het wel. Het antwoord op de veel gestelde vraag waarom van Gogh "De Roosdonk" molen nooit heeft geschilderd, is nu wel duidelijk. Ook de hardnekkige verhalen in Nuenen over het vele malen vereeuwigd zijn van deze molen door van Gogh, kunnen naar het rijk der fabelen worden verwezen.

De bovenstaande mooie fotokopie van JH 762 heb ik van het onderstaande museum uit Madrid ontvangen.

(LINK)

 

HERFSTLAANTJE DETAIL

"Het herfstlaantje" JH 959 plaats ik in de huidige Lindenlaan, omdat geen ander beboomd laantje met die ligging ten opzichte van de St.Clemenskerk aanwezig was en is. Aangezien de lichtval hier zuidwestelijk is, geef ik hieraan de voorkeur want de zon ging ook in Vincent’s tijd niet in het noorden onder. De Weverstraat valt daardoor voor mij als vermeende lokatie af.

Ondanks de hedendaagse bebouwing is er niet veel fantasie voor nodig om dit nu nog te zien, zelfs zonder oude kaart. Het verlengde van de Lindenlaan heet nu nog Voirt hiervoor komt naar mijn idee "Populierenlaan zonsondergang" JH 518 als locatie in aanmerking. Maar dat is minder zeker (zie voorblad: JH 518).

Het huidige broek, 1994 foto cv

Nog lastiger is het om olieverfschilderij JH 519 een plaats te geven in het veld. Dit schilderij staat te boek als "bosweggetje", doek op paneel 46 x 35 cm in het boek van Hulsker. Het licht komt van rechts en dat kan alleen als ik richting N.W.-Z.O. kijk, bij lage zonnestand. Een deel van het weggetje in ‘het broek’ loopt zo, gezien vanaf de Broekdijk richting Boord - dorpskern. ‘Het broek’ is en was een dichtbegroeid moerasgebied, met dit pad als enige ontsluiting, ook de bebouwing bij de broekbrug was er niet. Vincent had in een brief laten weten in ‘het broek’ te hebben gewerkt. Hij 'was er druk mee bezig geweest', dus geen krabbeltje van drie minuten, dat kan daar geweest zijn. Als er geen ander schil-derij te vinden is dat op het Broek lijkt zoals dit, geef ik de voorkeur aan JH 519, met spookfiguurtje op de smalle zandweg. Dit weggetje heet nu nog kortweg "Broek" Het protestantse kerkje aan de Papenvoort behoeft geen nadere toelichting (JH 446 of JH 521). Zo ook de oude toren met begraafplaats JH 426, JH 427, JH 428 en anderen. Wel valt op dat de oude toren nog al eens van plaats verandert, evenals de vorm van de torenspits, doch alleen in landschapselementen waar dieptewerkingen van toepassing zijn.

 

PASTORIE MET TUIN

Nu komen we bij de pastorie van de familie van Gogh JH 948, die er nog is en in goede staat verkeert, maar niet toegankelijk is voor het publiek. De bijbehorende tuin is door Vincent in alle jaargetijden en vanuit veel verschillende gezichtspunten weergegeven. Dit is voor huidige begrippen een flinke tuin. Zeker als je, zoals Vincent, de tuin van de buren er ook bij betrekt. Een van die werken, JH 954 is uitgegroeid tot een park )5. Waarschijnlijk onder invloed van literatuur en prenten van en over oude meesters die met kleine figuren op de voorgrond, met daar achter bomen als wolkenkrabbers en aan de horizon een nauwelijks te herkennen molentje, een hele streek wilde weergeven. Dat kan ook in een tuin van enige afmetingen. Dit laatste werk van die tuin, JH 954 is gemaakt toen de oude toren al weg was, dat wil zeggen de puinhoop lag er nog wel )6. Daar hij nog geen studie van de tuin gemaakt had die geheel naar zijn zin was, moest de verdwenen toren op de achtergrond er toch bij. Jack van Hoek ziet hier de St.Joris kerk te Stratum in; ik niet.

PASTORIE MET TUIN

(van achter naar voor gezien ca.100m lang, 1995 foto cv)

De populieren op de achtergrond zijn naar voren gehaald, de vijver is vergroot en de vlonder voor het spoelen van wasgoed is uitgegroeid tot een aanlegsteigertje. De kleine mensenfiguurtjes vallen in het niet bij het overvloedige groen, terwijl de tuin toch herkenbaar is gebleven. Ik zie in deze studie een poging om tot schaalvergroting te komen. Tekenen en schilderen van ruimte is tenslotte het suggereren van deze ruimte.

De St.Joriskerk was vanuit Gennep niet te zien, er was namelijk geen open terrein, afgezien van de bestaande bebouwing bij die kerk, was er ook een bosrijk gebied waar onder de Engelse tuin van de Familie Sinkel, het latere Stadswandelpark. Er was ook veel moerasbos tussen Gennep en Stratum, populieren, aanplant enz. De toren van de St.Joriskerk is pas in 1910 gebouwd. De kap van de Stratumse windmolen kan wel te zien geweest zijn, maar die staat nergens weergegeven. Jammer Jack, ik zie het dus anders.

VORIGE PAG. / BACK BACK TO START VOLGENDE PAG. / NEXT

TERUG NAAR BOVEN / BACK TO TOP

    

Ad Verkooijen HOMEPAGE maart 2000 cv / av   All text is copyrighted to CAH Verkooijen; Pictures on this page are copyrighted and for study only